Management Executive base homepage

Deze bedrijfskundige studie gaat na hoe ondernemingen ten tijde van hevige economische turbulentie de exploitatie-exploratiebalans orkestreren ten behoeve van een optimaal bedrijfsresultaat. Op basis van een empirische studie van 105 bedrijven in de IT-industrie tonen we aan dat een zeer turbulente conjunctuurcyclus een significant effect heeft op de relatie tussen de exploitatie-exploratiebalans en het bedrijfsresultaat. Deze bevindingen dragen bij aan de verdere ontwikkeling van de ‘ambidexterity'-hypothese die zegt dat, om op de lange termijn vitaal te blijven, een onderneming ‘tweebenig' moet zijn door simultaan in exploitatie en exploratie te investeren. Een andere belangrijke conclusie is dat het van groot belang is om vooral tijdens een recessie te blijven investeren in exploratie. Deze bevinding staat haaks op de feitelijke strategie die vele ondernemingen hanteren in een situatie van economische krimp, namelijk het vergroten van de aandacht voor exploitatie ten koste van die voor exploratie.

Soms is het een raadsel dat in de ene organisatie zonder al te veel aansporing verantwoordelijkheid wordt genomen, samen wordt gewerkt of geleerd, terwijl dat in andere organisaties weerbarstige processen zijn. Dit laatste kan zich met name voordoen in organisaties waar mensen op de werkvloer te maken hebben met hoge maatschappelijke druk, veel onzekerheid en emotionele belasting. Verschijnselen als weinig verantwoordelijkheid nemen, stagnerende samenwerking of niet leren staan dan mogelijk niet op zichzelf - ze kunnen een teken zijn van aangetaste ‘veerkracht', die maakt dat het een groep niet langer lukt (ook als ze dat wil) om leiding te nemen over het eigen functioneren en de daarin spelende verandering. Met behulp van drie concepten uit het systeempsychodynamisch perspectief (‘regressie', ‘holding' en ‘containment') zoek ik in dit artikel naar aanknopingspunten voor diagnose en interventie. Dit drietal concepten levert een driedeling in gedragspatronen op die vragen om een verschillende rol en interventies door adviseur of manager.

Organisaties werken aan het verbeteren van de exploitatie van hun bestaande kennis onder vele vlaggen zoals lean, slimmer werken of sociale innovatie. Exploratie en benutting van nieuwe kennis, lees innoveren, moet ook slimmer kunnen, als we kijken naar de vele mislukte innovaties en veranderprojecten. De hier te bespreken vraag is of en hoe dat kan door middel van een betere organisatiestructuur. In Synergetisch produceren (1998) noemt De Sitter de toepassing van zijn theorie op product- en procesontwikkeling, ofwel innovatie, een ‘uitdaging voor jonge bedrijfskundigen'. Zijn eigen aanwijzingen op dit punt noemt hij ‘allesbehalve concreet'. In deze bijdrage schetsen wij een pad om deze uitdaging op te pakken. We presenteren een algemeen functiemodel van de organisatie dat de innovatiefuncties accentueert. Vervolgens laten we aan de hand van twee bedrijven zien hoe dit nieuwe model werkt als diagnostisch gereedschap.

Veranderen is mijn vak. Theorieën en modellen helpen me als adviseur om de complexe werkelijkheid in kaart te brengen. Maar helaas schieten ze ook tekort, omdat ze de werkelijkheid net iets te simpel voorstellen. Ik geef daarom de voorkeur aan managementboeken die het veranderen van organisaties en mensen niet eenvoudig, lineair en planmatig benaderen, maar de nadruk leggen op de complexiteit en weerbarstigheid. In dit artikel beschrijf ik het doen-en-denkenproces. Niet bedoeld als een prescriptief leermodel, maar als een heuristisch hulpmiddel. Het bevat bekende zaken, maar het wijkt ook af. Bijvoorbeeld door de ingebouwde frictie tussen doen en denken als de drijfveer van verandering; het is een reactief model, geen doelzoekend model. Centraal staat dat denken en doen gestapelde deelprocessen zijn: dat denken niet kan zonder doen, maar doen wel zonder denken. De crux is niet het kiezen wanneer te doen of wanneer te denken, maar hoe deze twee processen goed te laten samenlopen.